HÒA VANG: GIỮ “CÁI GỐC” VĂN HÓA CƠ TU TRONG DÒNG CHẢY HIỆN ĐẠI

          Tại thôn Phú Túc, xã Hòa Vang, văn hóa Cơ Tu không tồn tại như một “hiện vật” đứng ngoài đời sống. Nhà Gươl vẫn là nơi cộng đồng gặp gỡ, sinh hoạt; tiếng cồng chiêng, điệu múa tung tung da dá được trình diễn trong những dịp lễ hội; nghề dệt thổ cẩm, ẩm thực và những phong tục truyền thống tiếp tục được người lớn tuổi hướng dẫn cho lớp trẻ. Chính trong không gian ấy, văn hóa được gìn giữ bằng việc thực hành, chứ không chỉ bằng việc kể lại. Với ông Đinh Văn Trí, già làng thôn Phú Túc, văn hóa chính là “cái gốc” của đồng bào Cơ Tu. Từ thế hệ này sang thế hệ khác, người già truyền lại cho lớp trẻ tiếng cồng chiêng, điệu múa, tiếng nói, trang phục, nghề dệt và những phong tục của cộng đồng. Theo ông, muốn giữ được văn hóa thì trước hết phải để lớp trẻ hiểu, yêu và tiếp tục thực hành những giá trị ấy trong cuộc sống. Bởi khi người trẻ không còn biết hát, biết múa, biết tiếng cồng chiêng hay không còn hiểu ý nghĩa của những phong tục được cha ông truyền lại, việc bảo tồn sẽ không thể chỉ dựa vào ký ức của thế hệ đi trước.

          Nhìn lại chặng đường hơn 20 năm, câu chuyện ở Phú Túc cho thấy việc giữ gìn văn hóa đã bắt đầu từ chính những người đang sống trong cộng đồng. Năm 2004, Đội cồng chiêng thôn Phú Túc được thành lập với khoảng 25 thành viên nam, nữ do ông Lớ làm Đội trưởng, chủ yếu trình diễn trong các dịp lễ hội của làng. Qua thời gian, đội còn được mời biểu diễn tại một số khu du lịch trong vùng như Công viên Suối khoáng Thần Tài, Hòa Phú Thành, Suối Hoa... với thù lao khoảng 200 nghìn đồng/người. Khoản thù lao không lớn, nhưng các thành viên vẫn phấn khởi bởi tiếng cồng chiêng của quê hương có thêm không gian để vang lên, văn hóa Cơ Tu được giới thiệu và lan tỏa đến cộng đồng.

          Từ một đội cồng chiêng được hình thành cách đây hơn hai thập niên, có thể thấy sức sống của văn hóa trước hết nằm ở chính cộng đồng. Không phải bắt đầu từ một chương trình hay một dự án, việc bảo tồn ban đầu được duy trì bằng sự tự nguyện của những người yêu văn hóa, muốn giữ lại tiếng chiêng, điệu múa và những giá trị gắn với đời sống của mình. Nhưng một đội cồng chiêng, dù được duy trì nhiều năm, cũng không thể tự mình bảo đảm cho sự tiếp nối lâu dài. Khi những người đang giữ văn hóa ngày càng lớn tuổi, câu hỏi đặt ra là ai sẽ tiếp tục công việc ấy trong tương lai.

          Khi bảo tồn bắt đầu từ thế hệ trẻ

          Câu trả lời đang được Hòa Vang tìm kiếm từ chính thế hệ nhỏ tuổi. Hằng năm, UBND xã Hòa Vang tổ chức các lớp dạy nghề, truyền dạy hát, múa tung tung da dá cho thiếu nhi. Từ những lớp học này, các em được làm quen với những làn điệu, động tác múa truyền thống, từng bước tiếp cận và thực hành những giá trị văn hóa của dân tộc mình ngay từ khi còn nhỏ.

          Nếu già làng, nghệ nhân và người lớn tuổi là nơi lưu giữ ký ức, tri thức và kỹ năng văn hóa thì trẻ em chính là lớp người quyết định những giá trị ấy có tiếp tục hiện diện trong đời sống hay không. Vì vậy, việc truyền dạy tung tung da dá cho thiếu nhi không chỉ nhằm tạo thêm một tiết mục biểu diễn trong các chương trình văn hóa. Quan trọng hơn, đó là cách tạo ra lớp kế cận, để những gì được trao truyền bằng lời nói, âm nhạc, điệu múa và thực hành cộng đồng tiếp tục được chuyển từ thế hệ này sang thế hệ khác.

          Tại thôn Phú Túc, xã Hoà Vang hiện có 164 hộ với 605 nhân khẩu. Cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế xã hội, cách thế hệ trẻ học tập, sinh hoạt và tiếp cận văn hóa cũng thay đổi. Trong bối cảnh ấy, nếu văn hóa truyền thống chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội hoặc các chương trình biểu diễn, khoảng cách giữa người trẻ với văn hóa của cộng đồng có thể ngày càng lớn. Việc đưa văn hóa đến với trẻ em bằng những lớp học cụ thể, để các em được trực tiếp hát, múa và thực hành, vì vậy có ý nghĩa như một cách tạo “mạch nối” giữa quá khứ và hiện tại. Từ câu chuyện ở Phú Túc có thể thấy, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại những gì đã có. Đó còn là tạo điều kiện để những người đang nắm giữ văn hóa có thể truyền lại, để người trẻ có cơ hội tiếp nhận và để cộng đồng có không gian thực hành. Cách tiếp cận này cũng đang được đặt trong những định hướng lớn hơn về phát triển văn hóa của Trung ương và thành phố Đà Nẵng.

          Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam mở ra định hướng phát huy giá trị văn hóa và con người Việt Nam, gắn phát triển văn hóa với yêu cầu phát triển đất nước. Cụ thể hóa chủ trương này, Ban Thường vụ Thành ủy Đà Nẵng ban hành Chương trình hành động số 54-CTr/TU ngày 12/3/2026; UBND thành phố ban hành Kế hoạch triển khai với mục tiêu phát triển văn hóa Đà Nẵng theo hướng hiện đại, giàu bản sắc, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, đồng thời từng bước thu hẹp chênh lệch trong tiếp cận và thụ hưởng văn hóa giữa khu vực phía Đông - phía Tây và giữa đô thị - nông thôn. Với Hòa Vang, định hướng ấy có ý nghĩa đặc biệt khi địa phương đang đứng ở không gian phía Tây thành phố, nơi văn hóa Cơ Tu là một trong những giá trị tạo nên sự khác biệt về bản sắc. Cùng với Chương trình 54-CTr/TU, Chương trình hành động số 62-CTr/TU ngày 6/4/2026 của Thành ủy về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo giai đoạn 2026–2030 cũng đặt vấn đề phát triển vùng gắn với những đặc điểm và nguồn lực riêng của từng địa bàn. Các chương trình, nghị quyết này được Thành ủy yêu cầu cụ thể hóa thành kế hoạch, chương trình hành động phù hợp với tình hình thực tiễn của từng địa phương.

          Từ chủ trương đến thực tiễn, một trong những việc cụ thể Hòa Vang đang triển khai là xây dựng kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị Di tích lịch sử Căn cứ cách mạng Huyện ủy Hòa Vang gắn với phát huy giá trị truyền thống đồng bào Cơ Tu thôn Phú Túc giai đoạn 2026–2030. Đây không chỉ là câu chuyện bảo tồn một di tích lịch sử, mà được đặt trong mối quan hệ với việc giữ gìn những giá trị văn hóa đang hiện diện trong cộng đồng. Điều đáng chú ý là trước khi triển khai, dự thảo kế hoạch đã được đưa ra phản biện xã hội. Tại hội nghị do Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Hòa Vang tổ chức, thực trạng khai thác Di tích Căn cứ Huyện ủy còn hạn chế, thiếu các dịch vụ hỗ trợ và chưa có đội ngũ thuyết minh viên chuyên trách được chỉ ra; trong khi đó, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu tại Phú Túc như tiếng nói, lễ hội, nghề truyền thống, nghệ thuật trình diễn đang đứng trước nguy cơ mai một.

          Từ thực tế ấy, các ý kiến phản biện không chỉ đề cập đến việc đầu tư cơ sở vật chất cho di tích, mà đi thẳng vào câu hỏi quan trọng hơn: ai là chủ thể của quá trình bảo tồn và bảo tồn để làm gì. Nhiều ý kiến đề nghị phải đặt cộng đồng Cơ Tu vào vị trí chủ thể, tránh đầu tư dàn trải, hình thức; đồng thời làm rõ lộ trình đào tạo hướng dẫn viên, thuyết minh viên tại chỗ, ưu tiên truyền dạy văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ để khắc phục nguy cơ “đứt gãy” giữa các thế hệ. Việc phát triển du lịch cộng đồng cũng được đặt ra nhưng phải bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn giá trị lịch sử cách mạng, gìn giữ bản sắc Cơ Tu và nâng cao sinh kế cho người dân, tránh làm biến dạng không gian văn hóa truyền thống.

          Nhìn từ đây, những lớp truyền dạy tung tung da dá cho thiếu nhi không còn là một hoạt động đơn lẻ. Nó nằm trong cùng một logic của công tác bảo tồn: muốn giữ văn hóa thì phải giữ được người thực hành văn hóa; muốn người trẻ tiếp nối thì phải tạo môi trường để họ được học và thực hành; muốn cộng đồng tiếp tục gìn giữ thì việc bảo tồn phải gắn với đời sống và lợi ích thiết thực của chính cộng đồng.

          Đó cũng là điểm khác biệt giữa việc “giữ một giá trị văn hóa” và làm cho giá trị ấy tiếp tục sống. Chính quyền không thể hát thay cộng đồng, không thể giữ tiếng chiêng thay nghệ nhân và cũng không thể thay thế vai trò của những người đang sống trong không gian văn hóa ấy. Điều chính quyền có thể làm là tạo cơ chế, không gian và điều kiện để cộng đồng tiếp tục làm chủ, đồng thời kết nối những giá trị ấy với các nguồn lực phát triển mới.

          Từ giữ gìn bản sắc đến tạo nguồn lực phát triển

          Khi văn hóa được đặt trong đời sống cộng đồng, những giá trị truyền thống cũng mở ra khả năng kết nối với các hoạt động phát triển. Tại Nhà Gươl, khi du khách trực tiếp nghe tiếng cồng chiêng, xem điệu múa tung tung da dá, tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, thưởng thức ẩm thực hay tham gia các trò chơi dân gian, văn hóa không còn là nội dung được giới thiệu một chiều mà trở thành một trải nghiệm.

          “Vui hội Cơ Tu, Hòa Vang năm 2026” là một trong những không gian như vậy. Diễn ra tại Nhà Gươl thôn Phú Túc, ngày hội quy tụ các cộng đồng Cơ Tu ở Hòa Vang, Sông Kôn, Sông Vàng và Hải Vân, với nhiều hoạt động như trình diễn cồng chiêng, tung tung da dá, dệt thổ cẩm, gói bánh sừng trâu, trò chơi dân gian và giới thiệu sản phẩm truyền thống. Không chỉ tạo không khí giao lưu giữa các cộng đồng, những hoạt động này còn tạo thêm không gian để văn hóa được thực hành, giới thiệu và tiếp cận với người dân, du khách.

          Chị Trương Thị Linh, một du khách tham gia ngày hội, cho biết đây là lần đầu chị được trực tiếp hòa mình vào một không gian văn hóa Cơ Tu gần gũi như vậy. Những thanh âm cồng chiêng, điệu múa và các sản phẩm thổ cẩm để lại ấn tượng bởi du khách không chỉ đứng xem mà còn có cơ hội tham gia, tìm hiểu và trải nghiệm.

          Từ những trải nghiệm ấy, văn hóa có thể mở ra những giá trị mới cho cộng đồng. Nhưng phát huy văn hóa cũng đặt ra một yêu cầu song hành: làm thế nào để đưa văn hóa đến gần du khách mà không biến văn hóa thành một màn trình diễn tách khỏi đời sống. Đây cũng chính là lý do những ý kiến phản biện tại Phú Túc đề nghị phải cân nhắc kỹ việc phát triển du lịch cộng đồng, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và sinh kế, giữa nhu cầu trải nghiệm của du khách và việc giữ gìn không gian văn hóa truyền thống.

          Nếu người dân chỉ được đứng phía sau để phục vụ một sản phẩm du lịch được thiết kế sẵn, cộng đồng sẽ khó thực sự trở thành chủ thể. Ngược lại, khi nghệ nhân trực tiếp truyền dạy, người trẻ tham gia biểu diễn và thực hành, người dân giới thiệu sản phẩm, câu chuyện văn hóa và chính không gian sống của mình, giá trị kinh tế tạo ra từ văn hóa sẽ quay trở lại hỗ trợ cho việc bảo tồn. Khi ấy, bảo tồn và phát triển không còn là hai mục tiêu đối lập mà có thể hỗ trợ lẫn nhau.

          Phó Chủ tịch UBND xã Hòa Vang Hồ Tăng Phúc cho biết địa phương tiếp tục quan tâm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Cơ Tu, trong đó chú trọng vai trò của cộng đồng và nghệ nhân; đồng thời kết nối bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, xây dựng các sản phẩm phù hợp và quảng bá hình ảnh đất và người Hòa Vang.

          Cách tiếp cận ấy cũng phù hợp với định hướng của thành phố về phát triển văn hóa theo hướng hiện đại, giàu bản sắc, tạo môi trường văn hóa lành mạnh và phát huy các giá trị văn hóa trong quá trình phát triển. Với khu vực phía Tây, yêu cầu thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận và thụ hưởng văn hóa càng cho thấy việc bảo tồn những giá trị đặc trưng của cộng đồng không chỉ có ý nghĩa với chính cộng đồng đó, mà còn góp phần làm phong phú không gian văn hóa chung của Đà Nẵng.

          Và từ năm 2026, câu chuyện ấy càng có thêm một điểm nhấn ở tầm quốc gia. Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam quy định ngày 24/11 hằng năm là “Ngày Văn hóa Việt Nam”. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đồng thời khuyến khích Nhân dân, đặc biệt là thanh niên, trẻ em tham gia các hoạt động văn hóa. Việc lựa chọn 24/11 gắn với Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất khai mạc ngày 24/11/1946, một dấu mốc quan trọng trong lịch sử xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam. Trong bối cảnh đó, những lớp truyền dạy tung tung da dá cho thiếu nhi ở Hòa Vang, những đội cồng chiêng được cộng đồng duy trì hay những không gian Nhà Gươl tiếp tục được sử dụng cho sinh hoạt văn hóa đều có thể được nhìn từ một góc độ rộng hơn: văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi được người dân thực hành và được thế hệ sau tiếp nhận.

          Ngày Văn hóa Việt Nam vì thế không chỉ là thêm một dấu mốc trên lịch. Quan trọng hơn, đó là dịp để nhìn lại cách văn hóa đang hiện diện trong đời sống và cách mỗi địa phương gìn giữ những giá trị riêng của mình. Với Hòa Vang, văn hóa Cơ Tu ở Phú Túc chính là một trường hợp cụ thể cho thấy một giá trị truyền thống có thể được tiếp nối từ cộng đồng, được chính quyền đồng hành và từng bước mở ra những không gian mới để phát huy.

          Từ đội cồng chiêng được thành lập năm 2004 đến những lớp truyền dạy tung tung da dá cho thiếu nhi hôm nay, hành trình ấy đã đi qua nhiều thế hệ. Người lớn tuổi giữ ký ức, nghệ nhân giữ nghề, người trẻ tiếp nhận và cộng đồng tạo nên không gian thực hành. Còn chính quyền, bằng những chương trình, kế hoạch và cách làm cụ thể, đang từng bước tạo thêm điều kiện để dòng chảy ấy không bị ngắt quãng.

          Bảo tồn văn hóa trong dòng chảy hiện đại, suy cho cùng, không phải là giữ văn hóa đứng yên trong quá khứ. Đó là giữ cái gốc, giữ chủ thể và những giá trị cốt lõi, đồng thời tạo điều kiện để văn hóa thích ứng với đời sống mới mà không đánh mất bản sắc. Khi những em nhỏ còn học hát, học múa tung tung da dá; khi tiếng cồng chiêng vẫn vang lên từ Nhà Gươl; khi những hoa văn thổ cẩm vẫn được tạo nên bởi bàn tay nghệ nhân và khi cộng đồng vẫn tự tin giới thiệu văn hóa của mình với du khách, thì văn hóa Cơ Tu vẫn đang tiếp tục sống.

          Không chỉ như ký ức của một cộng đồng, văn hóa ấy đang trở thành một phần bản sắc của Hòa Vang và, rộng hơn, là một nguồn lực để vùng đất phía Tây Đà Nẵng bước vào quá trình phát triển mới mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của mình.

Quốc Lành